რეალობას ხედავ თუ ტვინი შენთვის ქმნის მას?

როდესაც რაიმე საგანს უყურებ, შეიძლება გეგონოს, რომ შენი თვალები უბრალოდ იღებს მის გამოსახულებას, დაახლოებით ისე, როგორც კამერა იღებს ფოტოს.
სინამდვილეში, მხედველობა გაცილებით რთული პროცესია.

სინათლე თვალში შედის და ბადურაზე ხვდება.
ბადურაში არსებული ფოტორეცეპტორები სინათლის ენერგიას ნერვულ სიგნალებად გარდაქმნიან.
ეს სიგნალები მხედველობის ნერვის საშუალებით ტვინს მიეწოდება, სადაც მათი დამუშავება სხვადასხვა ნერვულ უბანში გრძელდება.

ტვინი ამ ინფორმაციიდან ამოიცნობს ფორმებს, ფერებს, მოძრაობას, სივრცესა და საგნებს შორის ურთიერთმიმართებას.
საბოლოოდ, ეს ყველაფერი ერთიან ვიზუალურ გამოცდილებად იქცევა, რომელსაც ჩვენ სამყაროს დანახვას ვუწოდებთ.

მაგრამ, აქ ერთი მნიშვნელოვანი დეტალია: თვალიდან მიღებული ინფორმაცია ყოველთვის არასრულია.

სინათლის პირობები იცვლება, საგნები ერთმანეთს ფარავენ, ზოგი დეტალი შორიდან კარგად არ ჩანს, ზოგჯერ კი ინფორმაცია ბუნდოვანი ან ორაზროვანია.
მიუხედავად ამისა, ჩვენ სამყაროს უმეტესად უწყვეტად, მკაფიოდ და თანმიმდევრულად აღვიქვამთ.

რატომ?

იმიტომ, რომ ტვინი მიღებულ სიგნალებს ამუშავებს და მათგან გარემოს შესახებ ყველაზე დამაჯერებელ სურათს აყალიბებს.
ამ პროცესში გამოცდილებაც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.

აშშ-ის თვალის ეროვნული ინსტიტუტის მკვლევრებიც მხედველობას აქტიურ პროცესად აღწერენ: ტვინი ვიზუალურ აღქმას ქმნის არა მხოლოდ თვალებიდან მიღებული სიგნალებით, არამედ წარსული გამოცდილებითა და ყურადღების შერჩევითი განაწილებითაც.

სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ჩვენ უბრალოდ არ ვუყურებთ სამყაროს.
ჩვენი ტვინი მუდმივად ცდილობს, გაიგოს, რას ვუყურებთ.

წარმოიდგინე, რომ ბნელ ქუჩაზე მიდიხარ და შორიდან ადამიანის მსგავს სილუეტს ხედავ.

პირველ წამებში შეიძლება იფიქრო, რომ იქ ვიღაც დგას.
რამდენიმე ნაბიჯის შემდეგ კი აღმოაჩინო, რომ სინამდვილეში ხის ტოტებია, რომლებმაც ადამიანის ფორმა შექმნა.

რა მოხდა?

შენმა თვალებმა მიიღეს გარკვეული ვიზუალური ინფორმაცია, მაგრამ ის საკმარისი არ აღმოჩნდა ობიექტის ზუსტად ამოსაცნობად.
ტვინმა კი არსებული სიგნალების საფუძველზე შესაძლო ახსნა შეარჩია.

ამ პროცესის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სამეცნიერო ახსნაა ე.წ. Predictive Processing, ანუ პროგნოზირებაზე დაფუძნებული აღქმა.

ამ მიდგომის მიხედვით, ტვინი გარემოს შესახებ წარსულ გამოცდილებაზე დაფუძნებულ მოლოდინებს იყენებს და მათ ახალ სენსორულ ინფორმაციას ადარებს.
როდესაც მიღებული ინფორმაცია მოლოდინს არ ემთხვევა, შეუსაბამობამ შეიძლება ტვინის მიერ შექმნილი ინტერპრეტაციის შეცვლა გამოიწვიოს.

მაგალითად, თუ შენთვის ცნობილ ოთახში შედიხარ, წინასწარ იცი, სად უნდა იყოს კარი, ფანჯარა და ავეჯი.
ამიტომ, გარემოს ამოცნობა გაცილებით მარტივია, ვიდრე სრულიად უცნობ სივრცეში ორიენტირება.

თუმცა, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ პროგნოზირებაზე დაფუძნებული აღქმა ნეირომეცნიერებაში აქტიურად შესწავლილი თეორიული ჩარჩოა და არა ტვინის მუშაობის ყველა დეტალის საბოლოოდ დადასტურებული ახსნა.

მკვლევრები ჯერ კიდევ განიხილავენ, როგორ მუშაობს ეს მექანიზმები და რამდენად ფართოდ ხსნის ის აღქმის სხვადასხვა პროცესს.

ალბათ, გინახავს ისეთი ოპტიკური ილუზია, რომელშიც ერთი და იგივე გამოსახულება სხვადასხვა ადამიანს სხვადასხვაგვარად ეჩვენება.

მაგალითად, არსებობს ცნობილი გამოსახულება, რომელსაც ზოგი იხვად აღიქვამს, ზოგი კი კურდღლად.
თავად ნახატი არ იცვლება.
იცვლება მხოლოდ ის, თუ როგორ განმარტავს მას დამკვირვებელი.

მსგავსი მოვლენები ცნობილია როგორც მრავალმდგრადი აღქმა (multistable perception).
ერთი და იგივე ვიზუალური სტიმული შეიძლება რამდენიმე განსხვავებულ აღქმით ინტერპრეტაციას იწვევდეს, თანაც ისე, რომ თავად გამოსახულება არ იცვლება.

ეს განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან გვაჩვენებს: აღქმა ყოველთვის პირდაპირ არ გამომდინარეობს მხოლოდ იმ ინფორმაციიდან, რომელიც ჩვენს თვალებს ხვდება.

მსგავსი ეფექტი მხოლოდ მხედველობას არ ეხება.

1976 წელს, მკვლევრებმა ჰარი მაკგურკმა და ჯონ მაკდონალდმა აღწერეს საინტერესო აუდიოვიზუალური ილუზია, რომელსაც დღეს მაკგურკის ეფექტი ეწოდება.

ექსპერიმენტში ადამიანს ესმის ერთი მარცვალი, მაგალითად „ბა“, მაგრამ ამავე დროს ხედავს ადამიანს, რომლის ტუჩების მოძრაობა სხვა მარცვალს შეესაბამება.
ზოგიერთ შემთხვევაში, ტვინი ამ ორ განსხვავებულ სიგნალს აერთიანებს და ადამიანს ისეთი ბგერა ესმის, რომელიც ზუსტად არც ერთ მათგანს ემთხვევა.

ეს ნიშნავს, რომ რასაც ვისმენთ, მხოლოდ ყურიდან მიღებულ ინფორმაციაზე არ არის დამოკიდებული.
ტვინი სხვადასხვა შეგრძნებას აერთიანებს და საერთო სურათს ქმნის.

ახლა წარმოიდგინე, რომ ქუჩაში მიდიხარ და მეგობარს ტელეფონით ესაუბრები.
ამ დროს, შენს წინ უამრავი რამ ხდება: ადამიანები მოძრაობენ, მანქანები ჩერდებიან, ვიღაც მაღაზიაში შედის, ვიღაც კი ხელით გესალმება.

მაგრამ, შესაძლებელია, ამ მოვლენების ნაწილი საერთოდ ვერ შეამჩნიო.

ეს ყურადღების შეზღუდულ შესაძლებლობებთან არის დაკავშირებული.
ტვინი გარემოდან მიღებულ მთელ ინფორმაციას ერთნაირი სიღრმით ვერ ამუშავებს.
ის გარკვეულ მომენტში კონკრეტულ ამოცანებსა და დეტალებზე კონცენტრირდება, დანარჩენი ინფორმაცია კი შეიძლება ცნობიერ აღქმამდე ვერც მივიდეს.

ამ მოვლენას Inattentional Blindness, ანუ უყურადღებობით გამოწვეული სიბრმავე ეწოდება.

მისგან განსხვავდება Change Blindness, ანუ ცვლილების შეუმჩნევლობა.
ამ შემთხვევაში, ადამიანს შეიძლება თვალწინ მომხდარი საკმაოდ მნიშვნელოვანი ცვლილებაც კი გამოეპაროს.

ერთ-ერთ ცნობილ ექსპერიმენტში მონაწილეები ვიდეოში ადამიანებს შორის ბურთის გადაცემას ითვლიდნენ.
ამ დროს, სცენაში უჩვეულო მოვლენა ვითარდებოდა: კადრში, გორილას კოსტიუმში გამოწყობილი ადამიანი ჩნდებოდა და სცენას კვეთდა.
მონაწილეთა ნაწილმა ის საერთოდ ვერ შეამჩნია, რადგან მათი ყურადღება სხვა ამოცანაზე იყო გადატანილი.

ეს კვლევები აჩვენებს, რომ ჩვენი ვიზუალური გამოცდილება იმაზე ნაკლებ დეტალს მოიცავს, ვიდრე გვგონია.

საინტერესოა, რომ ჩვენ ხშირად დარწმუნებული ვართ, თითქოს გარემოს მთლიანად ვაკონტროლებთ და ყველაფერს ვამჩნევთ.
სინამდვილეში კი ჩვენი ყურადღება მუდმივად არჩევს, რა არის ამ მომენტში მნიშვნელოვანი.

ეს იმას არ ნიშნავს, რომ სამყარო ჩვენს თვალწინ ქრება.
ეს ნიშნავს, რომ ცნობიერად აღქმული სამყარო გაცილებით შეზღუდულია, ვიდრე გარე გარემოში არსებული ინფორმაცია.

აქ მივედით ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვამდე.

თუ ტვინი მიღებულ ინფორმაციას განმარტავს, თუ გამოცდილება ჩვენს აღქმაზე გავლენას ახდენს და თუ ერთი და იგივე მოვლენა სხვადასხვა ადამიანს განსხვავებულად ეჩვენება, ნიშნავს ეს, რომ რეალობა მხოლოდ ინდივიდუალური წარმოდგენაა?

არა.

უნდა განვასხვაოთ ორი რამ: თავად სამყარო და ჩვენი წვდომა ამ სამყაროზე.

ის ფაქტი, რომ ჩვენ რეალობას ტვინის საშუალებით აღვიქვამთ, არ ნიშნავს, რომ რეალობა მხოლოდ ჩვენს გონებაში არსებობს.
მთელ ამ პროცესს გარესამყაროში არსებული ფიზიკური მოვლენები ზღუდავს.
სინათლეს კონკრეტული ტალღის სიგრძე აქვს, საგნებს ფიზიკური თვისებები გააჩნიათ, ხოლო მოვლენებს მიზეზ-შედეგობრივი კავშირები აერთიანებთ.

ჩვენი აღქმა შეიძლება არასრული ან მცდარი იყოს, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა ინტერპრეტაცია ერთნაირად სწორია.

სწორედ ამიტომ არის მეცნიერება მნიშვნელოვანი.

მეცნიერება ცდილობს, ინდივიდუალური აღქმის შეზღუდვები გაზომვით, განმეორებადი ექსპერიმენტებით, დამოუკიდებელი დაკვირვებებითა და სხვადასხვა მეთოდის გამოყენებით შეამციროს.

მაგალითად, თუ ადამიანს ეჩვენება, რომ ცაზე ორი ვარსკვლავი ერთნაირად ანათებს, მაგრამ ხელსაწყოები განსხვავებულ სიკაშკაშეს აჩვენებს, შეგვიძლია საკუთარი თვალის შთაბეჭდილება გაზომვით გადავამოწმოთ.

ჩვენ შეიძლება ვერ ვხედავდეთ სამყაროს სრულ სურათს, მაგრამ შეგვიძლია ჩვენი წარმოდგენები რეალობას შევადაროთ და შეცდომები აღმოვაჩინოთ.

აქ კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავებაა: მეცნიერება არ გვპირდება, რომ სამყაროს საბოლოო და სრულყოფილ სურათს გვაჩვენებს.
ის გვთავაზობს მეთოდს, რომლითაც ჩვენს წარმოდგენებს მუდმივად ვამოწმებთ და უფრო ზუსტ ცოდნამდე მივდივართ.

ყველაზე საინტერესო ის არის, რომ ეს ყველაფერი მხოლოდ ოპტიკურ ილუზიებსა და ლაბორატორიულ ექსპერიმენტებს არ ეხება.

ჩვენ ყოველდღიურ ცხოვრებაშიც მუდმივად ვახდენთ ადამიანების, მოვლენებისა და სიტყვების ინტერპრეტირებას.

ვიღაცის დუმილი შეიძლება გულგრილობად აღვიქვათ, მაშინ როცა ის უბრალოდ დაღლილია.
ერთი და იგივე კრიტიკა ერთმა ადამიანმა დახმარების მცდელობად მიიღოს, მეორემ კი პირად შეურაცხყოფად.
წარსული გამოცდილება კი ხშირად განსაზღვრავს, რომელ ახსნას მივანიჭებთ უპირატესობას.

ამ დროს შეიძლება გულწრფელად გვჯეროდეს, რომ სწორად გავიგეთ სხვისი განზრახვა, თუმცა სინამდვილეში მხოლოდ ჩვენი ინტერპრეტაცია გვქონდეს.

ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა მოსაზრება მცდარია ან რომ სიმართლე არ არსებობს.
უბრალოდ, ჩვენი დარწმუნებულობა (კონკრეტულ საკითხში) ყოველთვის არ არის იმის გარანტია, რომ სწორად გავიგეთ მომხდარი.

შესაძლოა, სწორედ ამიტომ არის მნიშვნელოვანი საკუთარი შეხედულებების გადამოწმება, განსხვავებული პერსპექტივების მოსმენა და იმის აღიარება, რომ ზოგჯერ შეიძლება ვცდებოდეთ.